گروه کوهنوردی باران کوهستان

 خواب در ارتفاعات

افرادي كه به ارتفاعات بالا صعود كرده‌اند مي‌دانند كه خوابيدن در آن محيط با اشكال همراه است. آنان كه در ارتفاعي حدود 2500 متر تابالاي 8000 متر اقامت كرده‌اند، گرفتار اين مشكل شده‌اند. به خصوص كساني كه سريعاً از سطح دريا به چنين ناراحتي قرار دارند. اختلالاتي كه در خواب اين افراد به وجود مي‌آيد به صورت‌هاي زير است: فرد نمي‌تواند به راحتي به خواب برود. در طول خواب مكرراً بيدار مي‌شود يا صبح سرحال از خواب بر نمي‌خيزد. بعضي از اين امر شكايت دارند كه هنگام خواب افكاري سريع (مثل فيلمي با دور تند) از مغز آنها مي‌گذرد. تجربه خيلي از كوهنورداني كه در بالاي 7000 متر اقامت كرده‌اند اين است كه مقدار كمي اكسيژن (حدود 1 ليتر در دقيقه) بسيار موثر است و كيفيت خواب را بهبود مي‌بخشد.تنفس دوره‌اي در هنگام خواب در ارتفاع بالا، از قرن پيش شناخته شده تاست. اين حالت خيلي شايع است و در ارتفاع خيلي بالا خطري جدي به شمار مي‌رود. زيرا در دوره‌هاي قطع تنفس ميزان اكسيژن خون به شدت كاهش مي‌يابد. در اين نوع تنفس، طي مدتي نسبتاً كوتاه دفعات تنفس به تدريج افزايش مي‌يابد تا به حداكثر برسد. سپس به تدريج كاهش مي‌يابد تا به قطع كامل تنفس منجر شود. اين دوره بارها تكرار مي‌شود. در اصطلاح پزشكي به اين نوع تنفس Chyne_Stoke گفته مي‌شود.

فيزيولوژي خواب

اگر چه ما بيش از يك سوم عمر خود را در خواب سپري مي‌كنيم، فيزيولوژي آن به خوبي براي ما مشخص نيست. خواب را مي‌توان به صورت زير تعريف كرد: حالتي از نبود هوشياري كه مي‌توان خود را با تحريكات حسي يا انواع ديگر تحريكات، بيدار كرد. اين يكي از وجوه تمايز مهم خواب با حالت كوما يا بيهوشي عميق است. دو نوع اصلي خواب شناخته شده است:

1- خواب با امواج مغزي آهسته يا خواب بدون حركات سريع چشم: اين نوع خواب فاقد رويا بوده و خيلي آرامش‌بخش و همراه با كاهش فشار خون، تعداد تنفس و سوخت و ساز بدن است.

2- خواب همراه با حركات سريع چشم REM : اين خواب به اين دليل به اين نام خوانده مي‌شود كه علي‌رغم بسته بودن چشم‌ها حركات سريع افقي آنها ديده مي‌شود. هر دوره اين خواب در يك خواب شبانه معمولي به مدت 5 تا 20 دقيقه و به فاصله تقريباً هر 90 دقيقه پديدار مي‌شود. اولين دوره اين خواب 80 تا 100 دقيقه بعد از به خواب رفتن است. نوار مغزي مشابه حالت بيداري است، ولي بيدار كردن فرد مشكل‌تر از خواب نوع ديگر است. اين نوع خواب همراه با رويا، كاهش انقباض عضلاني تمامي بدن و گاهگاهي پرشهاي عضلاني است. ضربان قلب و آهنگ تنفس معمولاً نامنظم است.

محروميت از خواب سبب اختلال در فعاليتهاي حساس و نهايتاً فعاليتهاي مغزي مي‌شود. به اين ترتيب كه فعاليتهايي كه ماهيت مكانيكي دارد به خوبي صورت مي‌كيرد. ولي فعاليتهايي كه نيازمند حل مسئله و ابداع است به شدت مختل مي‌شود.

مشخصات خواب در ارتفاعات

افزايش دفعات بيداري: افرادي كه در ارتفاعات بالا مي‌خوابند در طول خواب مكرراً بيدار مي‌شوند. در يك بررسي در ارتفاعات 4300 متري، 36 مورد بيداري از خواب در طول يك شب اتفاق افتاده است كه اين ميزان در همان افراد در سطح دريا 20 متر بوده است. بعضي از محققان معتقدند كه ممكن است اين بيداريها به علت تنفس دوره‌اي باشد. بعضي از شواهد حكايت از آن دارد كه بيداري هنگام حداكثر فعاليت تنفسي اتفاق مي‌افتد. مي‌توان تصور كرد كه فعاليت عضلاني قوي براي تنفس شديد سبب بيداري از خواب مي‌شود. كابوس شايع در ارتفاعات، سقوط بهمن روي چادر و خفگي فرد است. در اين حالت فرد احساس خفگي شديد از خواب مي‌پرد و احساس تنگي نفس مي‌كند. ممكن است وقوع اين حالت به علت ولع زياد براي هوا بعد از قطع تنفس باشد. با اين حال بايد توجه داشت كه ميزان بيداري از خواب در افرادي كه تنفس دوره‌اي ندارند هم زياد است.

تغييرات حالت خواب: بررسي‌هاي مختلف با نوار مغزي ثابت كرده است كيفيت خواب در ارتفاعات بدتر از حالت عادي است. ميزان خواب سبك بيشتر و ميزان خواب عميق كمتر مي‌شود. به طور كلي مطالعات فعاليت الكتريكي مغز، اظهارات كوهنوردان در مورد كيفيت پايين خواب در ارتفاعات را تایيد مي‌كند. در بررسيهايي كه روي موشها در حالت كاهش اكسيژن محيط صورت گرفته است، ميزان خواب عميق از 45 درصد به 27 درصد رسيده است. هنگام خواب عميق اين حيوانات تعداد تنفسها به طور قابل ملاحظه‌اي افزايش مي‌يابد. همچنين در اين مطالعه مشاهده شده است كه در شرايط كمبود اكسيژن خواب همراه با حركات سريع چشم كاملاً از بين مي‌رود. يكي از مشخصات اثر كمبود اكسيژن روي نوار مغزي تغييرات امواج به سمت حالت بيداري است.

تنفس دوره‌اي: تنفس دوره‌اي شبانه در ميان افرادي كه به ارتفاعات بالا صعود مي‌كنند امري به شدت شايع است. به طور كلي ميزان تنفس دوره‌اي با افزايش ارتفاع، افزايش مي‌يبد. براي مثال در ارتفاع 2440 متري تنفس دوره‌اي 24 درصد از زمان خواب را تشكيل مي‌دهد در حالي كه اين مقدار در ارتفاع 4270 متري 40 درصد است. بر اساس اين مطالعات طول متوسط هر دوره تنفس دوره‌اي در ارتفاع 6300 متري  5/20 ثانيه است كه با افزايش ارتفاع، كمتر مي‌شود. همچنين در اين ارتفاع متوسط زمان قطع تنفس 9/7 ثانيه و درصد زماني كه فرد تنفس دوره‌اي داشته 5/72 درصد بوده است. شواهدي موجود است كه دوره‌هاي قطع تنفس از دستگاه اعصاب مركزي سرچشمه مي‌گيرد و ناشي از انسداد راه‌هاي هوايي نيست. اما شواهدي در دست نيست كه ميزاني از خواب كه با تنفس دوره‌اي همراه مي‌شود با ميزان هم هوايي فرد تغيير كند. همراه با تنفس دوره‌اي تغييرات ضربان قلب نيز ديده مي‌شود. به طوري كه بلافاصله بعد از حداكثر ميزان تنفس نيز حداكثر ضربان قلب ديده مي‌شود. البته اختلالات آهنگ قلب خيلي كم ديده شده است.

بهبود تنفس: در بررسي‌هاي مختلف اثبات شده است كه افزودن اكسيژن به هواي محيط در هنگام خواب سبب كاهش ميزان تنفس دوره‌اي مي‌شود، اگر چه سبب قطع كامل آن نمي‌شود. افزودن گاز كربنيك به هواي استنشاقي، اگر چه اثري بر كل تنفس دوره‌اي ندارد، سبب از بين رفتن دوره‌اي قطع تنفس مي‌شود. يافته مهم در اين مطالعات اين است كه شرپاها و ساير افرادي كه به طور عادي در ارتفاعات زندگي مي‌كنند، بر خلاف افراد عادي، فاقد تنفس دوره‌اي در ارتفاع 5400 متر هستند. اصولاً افرادي كه پاسخ تنفسي آنها به شرايط كمبود اكسيژن شديد است داراي تنفس دوره‌اي شديد نيز هستند. برعكس اين مطلب نيز صادق است. براي مثال در شرپاها به علت پاسخ ضعيف تنفسي به كمبود اكسيژن، تنفس دوره‌اي نيز كمتر است. نكته قابل ذكر اين است كه اصولاً تنفس دوره‌اي به علت كاهش شديد ميزان اكسيژن خون بعد از دوره‌هاي قطع تنفس عملاً فاقد مزيت خاصي است. ميزان افت اكسيژن خون حدود 6 ميليمتر جيوه است كه با توجه به شرايط عمومي كاهش اكسيژن در ارتفاعات مقدار زيادي است. همچنين ثابت شده است كه اين ميزان اكسيژن خون در يك دوره تنفس پايين‌ترين ميزان در 24 ساعت زمان سپري شده يك كوهنورد است.

اثر داروها: در مطالعات مختلف نشان داده شده كه داروي استازولاميد اثر بسيار مثبتي در كاهش تنفس دوره‌اي و افزايش كيفيت خواب داشته است. با مصرف اين دارو ميزان تنفس دوره‌اي در ارتفاع 5360 متر از 80 درصد زمان خواب به 35 درصد نزول كرده است. اين اثر علاوه بر ساير تاثيرات مفيد اين دارو (كاهش بيماري كوهستان، جلوگيري از كاهش وزن و ...) است. داروي ديگري كه به طور عادي تهويه ريوي را بهبود مي‌بخشد آلميترين است كه به علت افزايش تنفس دوره‌اي در ارتفاعات، استفاده از آن سودمند نيست .