ارگ گوگد
ارگ گوگد - دومين بناي بزرگ خشت و گل جهان
تحقيق: علي عرب - دبير تاريخ دبيرستانهاي گلپايگان
مجموعه قلعههايي كه در منطقهي گوگد نزديك گلپايگان قرار دارد از نوع بناهايي است كه در شهرهاي بزرگ و معتبر بنابر اهميت و موقعيت جغرافيايي، نظامي، سياسي و اقتصادي در گذشته ساخته شده است. ارگ واژهاي پهلوي است و به معناي محل استقرار شاهان، حكام، امراي نظامي كه در حقيقت محلي براي ادارهي امور سياسي، نظامي شهرها بوده كه در عهد ساساني به آن ارگبد ميگفتند. گلپايگان در گذشته به دليل موقعيت مناسب و پر اهميتي كه در بين چند ولايت معتبر و بزرگ ايران يعني اصفهان، ري و همدان داشته است، از نظر راههاي تجاري و نظامي از اهميت ويژهاي برخوردار بوده است.
وجود ارگ و قلاع مجاور آن ثابت كنندهي اين ادعاست. جادههاي تجاري كه جنوب به شمال و شرق به غرب كشور را به هم متصل مينمودند مانند: جادهي غافله، جادهي ادويه و جادهي كوچهري، بيانكنندهي اهميت تجاري آن بوده است. ساخت منار در گلپايگان توسط ملكشاه سلجوقي براي مشخص نمودن مسير جادهها در شب براي كاروانها و ساخت ارگ را در گلپايگان ضروري مينموده است. ارگ بم، ارگ عليشاه در تبريز، ارگ تهران (ري) و بسياري از شهرهاي ديگر ايران نيز بر اساس همين اهميتها و موقعيتها ساخته شدهاند. هرچند كه تاريخ و كتيبهاي كه بيانگر زمان دقيق ساخت اين بنا باشد وجود ندارد، اما به عقيدهي نگارنده و دلايل فوق، در رابطه با موقعيت گلپايگان احتمالاً ميتوان گفت كه: اين قلعهها مربوط به قبل از صفويه ميباشد. چراكه سبك معماري تيموري نيز در قسمتهايي از ارگ مشاهده ميشود و هر دولت و حكومتي با توجه به ضرورت استفاده از آن مجبور به تعمير و بازسازي آن بوده است. اما در اواسط حكومت قاجاريه در گلپايگان به دليل تغيير مسير جادههاي تجاري و مراسلاتي از نقاط ديگر، اهميت و اعتبار اوليهي خود را از دست داد و ارگ آن نيز كمكم رو به ويراني و تخريب نهاد.در سالهاي اخير و با همت مسئولين شركت سايپا و سازمان جهانگردي، با سرمايهگذاري آن زير نظر سازمان ميراث فرهنگي كشور، قلعهي مركزي يعني ارگ را مورد بازسازي و تعمير قرار دادند تا به صورت يك محل تاريخي زيبا و قابل بازديد درآمد.سبك معماري در ساخت بنا شيوهي معمار قلعهها به ويژه اتاقها و شاهنشينها يا خاننشينها شيوهي معماري قلعهسازي در تمام ايران است كه به سبك معماري عصر تيموري و صفوي ميباشد.برج و باروي تمام قلعهها به نظر نگارنده سبك روم شرقي يا بيزانسي و عثماني قرون وسطايي است كه در تمام سرزمينهاي قلمرو عثماني و آسياي صغير و ايران تا شبهقارهي هند اين شيوه معماري قلعهسازي مشاهده ميگردد. يعني زيربناي مستطيلي با برجهاي مدور و كنگرهاي. در صورتي كه قلعههاي روم غربي و شمال غربي آفريقا (الجزاير تا مراكش) قلعههاي مربعي شكل با برجهايي كه آنها نيز از پايين تا محل ديدهباني مربع يا مكعبي شكل ساخته شده است.
مشخصات بنا
ارگ و قلعههاي مجاور خشتي و گلي است و داراي برج و بارو و به صورت مستطيل داراي يك درب ورودي و يك درب خروجي است كه البته دربها با توجه به نوع استفاده از قلعهها تعبيه گرديده است.قلعهي مركزي، ويژگيهاي يك بناي نسبتاً بزرگ در وسط ساختمان كه اطراف آن را ايوانهاي وسيع فرا گرفته است.درب ورودي كه در ضلع شرقي قرار دارد متأسفانه درب اصلي به گفتهي افراد كهنسال منطقه، چوبي ميخكوب بزرگ و درب خروجي سنگين و بسيار كوچك در ضلع غربي بوده كه اثري ديگر از آنها نيست.كنار آن چاه آبي براي مصرف وجود داشته است. اطاقها با طاقهاي ضربي (سي) به صورت قرينهاي مقابل هم، همچنين در ضلع شمالي و ضلع جنوبي محوطه دو عمارت شاهنشين بسيار زيبا و دو طبقه كه داراي سرسرا با سردرهاي مرتفع كه بر زيبايي و اهميت ارگ ميافزايد.ارتفاع باروي اطراف قلعه هشت متر اما ارتفاع برجها به يازده متر ميرسد.در بالاي باروها سوراخهايي جهت تيراندازي يا دفع دشمن در فواصل مختلف در يك متري پشتبام تعبيه گرديده است.4 برج كه در اضلاع قلعه ساخته شده مدور و كنگرهدار است و هركدام داراي كشيكخانه و غلامگرد ميباشد كه با پلههاي مدور بالاي برج يعني محل ديدهباني و كشيك سربازان مرتبط ميگردد. در هر كشيكخانه اتاقهاي ديگري ساخته شده كه محل استراحت و غذا خوردن و نگهداري اسلحهها بوده است.مطالب تاريخي منسوب به قدمت ارگ گوگدبه طور قطع در عهد صفويه چنين بنايي (ساختماني) براي ادارهي امور سياسي و نظامي در منطقهي گلپايگان وحود داشته است. چنان كه اللهورديخان سردار نامي ارتش ايران (قزلباش)قبل از سپهسالاري حاكم گلپايگان بوده و سپس پسرش امامقلي، از طرف شاه عباس كبير به پاس پيروزيها و دلاوريهاي او در جنگهاي دريايي با پرتقاليها و در غرب با عثمانيها، به حكومت گلپايگان منسوب گرديد.مسلماً مقر فرمانروايي و سربازخانه و اسلحهخانهي آنان همين بناي ارگ بوده است و همچنين در تاريخ گيتي گشا نوشتهي ميرزا محمد صادق اصفهاني آمده است: آقا محمدخان قاجار پس از شكستي كه از لطفعلي خان زند در حملهي اول به شيراز ميخورد به طرف گلپايگان عقبنشيني نموده و با بيست هزار سپاه خود چند هفته در اين شهر با ديگر مخالفان زند به توطئهچيني مشغول بودند كه در اين صورت ارگ و متعلقات آن محل استقرار او و قشونش در اين مدت بوده است.به احتمال قوي نادر از اين محل و نيروهاي آن رويارويي با اشرف افغان استفاده نموده و حتي آن را بازسازي كرده است. شايد به همين دليل برخي صاحبنظران عقيده دارند اين مجموعه در گلپايگان يعني ارگ گوگد در عهد افشاريه ساخته شده است.همچنين به نوشتهي تاريخ ايران در دورهي سلطنت قاجار (علياصغر شميم) و تاريخ عضدي (عضدالدوله) مكتوب است كه فوج گلپايگان در زمان حكومت فتحعليشاه كه فرزندش حيدرقلي ميرزا حاكم گلپايگان بوده است، در جنگ هرات شركت داشته و در دورهي حكومت عليقليميرزا و فرخخان در جنگهاي ايران و روسيه (دورهي دوم) از رشادتهاي فوج گلپايگان و توپخانهي آن تمجيد گرديده است.
www.BaranClimbing.com