گروه کوهنوردی باران کوهستان

به نام خالق زیبائیها

گزارش برنامه گردشگری کویر خارا

گروه باران کوهستان

سرپرست: خانم نوری

گزارش: امین روحانی

درآخرین  آدینه روز زمستانی  دیماه 1391 هم قدمان گروه باران که شامل 20 نفر بودیم در ساعت 6 صبح در دروازه شیراز اصفهان به یکدیگر پیوستیم وبه سمت روستای ورزنه راه را آغاز کردیم.

مسیر رفت این برنامه از روستاهای  زیار,کلیشاد و در نهایت از اژیه عبور می کرد و با توجه به سرمای  صبحگاهی تمامی دوستان ترجیح می دادند مناظر زمستانی راه و بازمانده های برج های کبوتر خانه را از درون ماشین مشاهده کنند و گاهاٌ در حافظه دوربین خود ثبت کنند.

در 5 کیلومتری روستای ورزنه  در سمت چپ جاده به تابلو روستای قورتان می رسیم و به سمت این روستا مسیر را ادامه می دهیم.  دورتا دور بافت قدیمی این روستا دیوارهای بلندی را می بینیم که اولین سئوال هر بیننده این است که اینجا کجاست؟؟؟!!!

ارگ قورتان :

     روستای قورتان که بسیار جالب و دیدنی است و علاوه بر کشاروزی و زیبایی های طبیعی منطقه، قلعه قدیمی قورتان در آن جلب توجه می کند و از مهمترین آثار تاریخی قورتان ، ارگ عظیم و تاریخی آن است که قدمتش به قرن چهارم هجری (366-323 ه،ق) که به دوره ی دیلمیان (دیالمه) برمی گردد (حدود1090 سال قبل) و به واسطه موقعیت ممتازی که دارد (در کنار زاینده رود) از تاریخ بنا تا به امروز سکونت در آن وجود داشته است و به جرات می توان گفت ارگ قورتان تنها قلعه خشت و گل جهان است که هنوز مسکونی است و در آن زندگی می کنند. آری شاید کسى باور نکند اگر بشنود درایران هنوز قلعه ی مسکونى وجود دارد. قلعه چهار هکتارى قورتان با وجود ویژگى هاى ارزشمند میراثى که آن را شایسته ثبت در فهرست آثار ملى مى کند، آخرین و تنها بازمانده از قلعه روستاهاى کشور است که این روزها نفسهاى آخر خود را مى کشد اگر همین چند خانوار (هفت خانوار) باقى مانده که کمتر از تعداد انگشتان دستند نیز از درون قلعه کوچ کنند و مانند هم ولایتى هایشان ساکن بیرون قلعه شوند آن وقت دیگر دامها و پرندگان تنها ساکنان و شاهدان تخریب آرام آرام آن خواهند بود و البته اهالى روستا نیز شاهدان بیرونى آن !  این در حالى است که تا سال 1335 شمسی  تمامی مردم در داخل ارگ سکونت داشتند و قلعه قورتان مملو از جمعیت بوده ، وجود فشار حکومتی ، لزوم همبستگی مردم برای دفاع در برابر اشرار و بیگانگان ، عدم مالکیت شخصی زمینها و نبود توان مالی برای ساخت وساز خانه در محدوده های خارج ارگ ، باعث باقی ماندن مردم در داخل ارگ برای سالیان طولانی شد. قصه مهاجرت از قلعه بعد از اجرای قوانین اصلاحات ارضی و با افزایش احساس امنیت، ازدیاد جمعیت و ایجاد امکان بهره بردارى و ساخت و ساز از زمینها آغاز شد و به مرور زمان مردم ارگ را رها کرده و در حاشیه ی شمال و شمال شرقی ارگ شروع به احداث خانه های جدید نمودند. اما در سالهاى قبل و بعد از انقلاب به اوج رسید و مردم زندگی در بیرون قلعه را به داخل آن ترجیح داده اند تا تقریباً خالى از سکنه و نیمه متروکه شد. با مستقر شدن مردم در خانه های جدید، اغلب خانه هاى سالم و نیمه سالم داخل ارگ ، به محلی برای نگهداری دام و انباری برای ذخیره ی علوفه و محصولات کشاورزی تبدیل شد و این روزها طویله دام هاى روستاییان شده اند و کوچه ها و دالانها و هشتى هاى مسقف زوزه کش بادهاى کویرى است که همین امر باعث تخریب شدید بافت قدیمی بناها گردیده است.

       قلعه قورتان در کنار جاده اصلى و رودخانه زاینده رود واقع شده،که با عبور ماشین های سنگین و آب رودخانه در مواقع پر آبی و مواقعی که آب زیادی از پشت سد آزاد می کنند بر تخریب هر چه بیشتر آن دامن می زنند یکى از برجهایى که اکنون تخریب شده درست در محلى بوده که هم اکنون رودخانه جریان دارد. سالم ترین بخش قلعه ضلع شرقى آن است که کنار جاده اصلى قرار گرفته است. قلعه دارای دو درب یا دروازه شمالی وجنوبی بوده و هر دروازه دارای هشتی بزرگ به قطر 6 متر است که متاسفانه دروازه جنوبی آن بدلیل ظغیان آب رودخانه تخریب شده است ،گفته می شود این قلعه ، از قلاع  نـظامی بوده است و در مواقع نا امنی زندگی بیش از 50 خانوار را به خوبی تامین می کرده است. از همان ابتدا ورود به آن عظمت دیوارهای قلعه اش چشمگیر است و کوچه های آن به گونه ای طراحی شده که تازه واردها نمی توانند راه خروج را به آسانی بیابند و می بایست ساعتها جستجو کنند ، بلندی دیوارها هم سبب می شود که نتوان پیرامون قلعه را دید و جهت و مسیر را تشخیص داد ،گوئی به عمد این کوچه ها را پیچ در پیچ کرده اند تا اگر مورد حمله قرار گرفتند دشمن نتواند به آسانی راه را بیابد ولی بسیاری از این کوچه ها و کوچه بازارهای آن به علت فرسایش یا راحتی عبور و مرور مردم تخریب شده است. قلعه قورتان در زمان سکونت اهالی دارای 4 محله بوده است. در ضلع شمال شرقى طایفه رحمانى ها ساکن بوده اند، در جنوب شرقى سادات زندگى می کرده اند، جنوب غربى طایفه دیگرى که به مساح معروف بودند ساکن بودند که فامیلى آنها همرحمانى بوده است و در وسط قلعه و شمال غربى نیز باقى فامیلها ساکن بودند، سالم ترین محله آن نیز محله رحمانى است.

    قلعه قورتان دارای حصاری کنگره دار از خشت و خام و بسیار محکم و دارای عظمت فوق العاده ای است ، ارتفاع حصارها از زمین تا کنگره 9 متر و ارتفاع برج ها از زمین تا کنگره  12 متر می باشد. قلعه وسعتی حدود 40 هزار متر مربع را در برگرفته و مصالح به کار رفته مطابق با آب وهوای کویری و تماما از خشت وگل ساخته شده است. باروی شمالی آن 250 متر طول وبا 5 برج دیدبانی و باروی جنوبی نیز تقریباً با همان ابعاد و دارای 5 برج است و فاصله برجها از یکدیگر حدود 54 متر می باشد. قطر دیوار قلعه در پایین متغیر است به طوری که در پایین بین 3 الی5 متر می باشد و راهروی باریکی بر روی حصار برای دیدبانها ایجاد شده است که سرتاسر دیوار قلعه را در بر دارد و هم اکنون به علت باران و فرسایش در بعضی نقاط از بین رفته یا فقط عبور یک نفر امکان پذیر است در صورتی که روایتی دیگر حاکی از آن است که از این مسیر ارابه ای عبور می کرده است. در سرتاسر حصار بر روی آن نزدیک لبه یا کنگره، حفرهایی وجود دارد که برای تیر اندازی به سمت مهاجمان بیرون قلعه درست کرده اند. حصار شرقی و غربی قلعه 180 متر طول دارد و هرطرف دارای 2 برج دیدبانی است وبدین وسیله 14 برج دورادور قلعه را احاطه کرده است علت وجود 14 برج یا به افتخار 14 معصوم ساخته شده یا جنبه معماری داشته است. ارتفاع حصار جنوبی از بستر رودخانه تا کنگره ی دیوار 9 متر است. درگذشته قلعه دارای آسیابی بوده که آب آن از زاینده رود تامین می شده است.

       منطقه بن رود یک سایت کامل گردشگرى است و قابلیت هاى بسیارى دارد و گردشگرى که وارد منطقه شود مى تواند به خوبى چند روز کامل براى بازدید از جاذبه هاى طبیعى تاریخى مانند تالاب ، تپه هاى شنى ، ارگ قورتان، کبوتر خانه ها اختصاص دهد. قلعه وسیع قورتان ، هر بیننده ای را به یاد ارگ تاریخی بم می اندازد ، و بی توجهی در حفظ و نگهداری آن اشک هر  بیننده را در می آورد ، در برخی قسمتهای این قلعه قدیمی دامها ، نگهداری می شد و در بخشهای دیگر ، آن افرادی ساکن هستند در حالی که این قلعه می تواند به یک شهرک بزرگ علمی، تحقیقاتی ، توریستی ، سینمایی و نمادی از شهر نشینی و فرهنگ مردم و جامعه شناسی و بوم شناسی ، بدل شود.  چنانچه بخشهایى از فیلم شیخ بهایى در این ارگ بازى شده است.گچ بریها، بخاریها یا شومینه ها ، موزاییک هاى آجرى کف اتاقها و کنگره هاى لب بام برخى خانه ها هنوزسالم است وتنها به یک مرمت ساده و استحکام بخشى سقف نیاز است تا بتوان از آن به عنوان یک مکان قابل سکونت یا اقامتگاه سنتى یا چایخانه و...استفاده کرد. اما با رها کردن قلعه توسط اهالی و مسئولین هر بارانی که     می بارد یکی از این خانه های خالی از سکنه داخل قلعه که خود آنها نیز از نظر معماری بی نظیر است فرو می ریزد..

پس از بازدید یک ساعته از ارگ قورتان مسیر را به سمت روستای ورزنه ادامه می دهیم. پس از رسیدن به روستای ورزنه به سمت خروجی شهر به سمت حسن آباد می رویم در ابتدای این جاده دو تابلو نظر ما را جلب کرد اول تابلو گاوچاهی و تابلو بعدی تپه های شن روان که در یک مسیر می باشند. ابتدا به مجموعه گاو چاهی میرویم اینجا خانه ای است قدیمی که سنت دیرین آبیاری به وسیله گاو را به صورت  نمادین به نمایش می گذارند

موسس این مجموعه که پیر مردی سالخورده به نام سید می باشد نقل می کند که برای زنده نگه داشتن این سنت گاوهای  هندی مخصوص این کار را که دارای کوهان میباشند از سیستان بلوچستان خریداری و پس از آموزش این مجموعه را بازسازی کرده است .

شرح ماوقع این است که گاو کوهان دار بوسیله طناب مخصوص که به کوهانش متصل شده است با آواز صاحبش مسیر شیب داری را می پیماید و با رفتن او به پائین آب از داخل چاه به بیرون کشیده می شود و در انتهای ممسیر آب به جوئی که  انشعاب آن به مزارع می رود می ریزد و مجددا سطح شیب دار را به بالا می رود و این کار را تکرار میکند به گفته سید در هر بار 20 من آب به بالا کشیده می شود و این رسم ما را به این فکر فرو می برد که مردمان سخت کوش چگونه در گذشته از امکانات در راستای بهبود شرائط خود استفاده می کردند کاری که  هم اکنون  ما منتظریم دیگران برایمان انجام دهند!!!!!!!!!

پس از صرف صبحانه  به همرا ه چای آتیشی در این مکان بیاد ماندنی راه را ادامه می دهیم به سمت کویر خارا .....

کویر خارا

کویر خارا (واژه صحیح بیابان خارا است) در 100 کلیومتری شرق اصفهان و 150 کیلومتری غرب یزد در استان اصفهان قرار دارد. این کویر از شرق به تالاب گاوخونی، از شمال به شهرستان ورزنه و زاینده رود، از جنوب به حسن آباد و از غرب به محور ارتباطی حسن آباد به ورزنه محدود میگردد. این منطقه پوشیده از ریگزار (تپه های ماسه ای یا رمل) است که گستره ای شمالی جنوبی دارد. طول آن از حاشیه زاینده رود و نقطه آغاز ریگزار تا انتهای آن واقع در جنوب غربی تالاب گاوخونی در حدود 45 کیلومتر و عرض آن در نواحی شمالی در حدود 35 کیلومتر است که این عرض در جهت جنوبی کاهش می یابد. در نواحی جنوبی این عرض به 500 متر میرسد. در قسمت شمالی بیابان شکلی شبیه به بیضی دارد که محیط این بیضی توسط تپه های ماسه ای بلند احاطه شده و در داخل بیضی ارتفاع تپه ها بشدت کاهش می یابد. بلندترین ارتفاع تپه های ماسه ای در حدود 100 متر است که در قسمت شمال شرقی این بیضی قرار دارد. ارتفاع متوسط ریگزار از سطح آبهای آزاد در حدود 1450 متر است. کویر در قسمت جنوبی به 2 دیواره ماسه ای جنوبی شمالی تبدیل میشود و مابین این 2 دیواره  خاک های آهکی قلیایی قرار دارند. این دو دیواره در نزدیکی جنوب غربی تالاب گاوخونی به هم میپیوندند و تشکیل دیواره واحدی با جهتی شمالی جنوبی را میدهند. این تک دیواره ماشه ای در حدود 9 کیلومتر تا نزدیکی جنوب تالاب گاوخونی ادامه پیدا میکند پایان می یابد.

در این منطقه با توجه به وزش بادهای متفاوت، اشکال مختلف تپه های ماسه ای از جمله تپه هاي ماسه ای طولی، تپه های ماسه ای هلالی و هرم های ماسه ای قابل مشاهده هستند که در نوع خود در کشور کم نظیر است. وسعت ریگزار در حدود 17000 هکتار است

 پس از پیاده روی 3 ساعته در اعماق کویر به سمت ماشین باز می گردیم و با توجه به نامناسب بودن این مکان برای صرف نهاربه سمت حسن آباد حرکت می کنیم تا در مکانی مناسب توقف کنیم.

پس از صرف ناهار در اطراف رستای جسن آباد راه را به سمت دیار خود ادامه می دهیم و روز دیگر با خاطره های دیگر را در دفترجه خاطرات ذهنمان به یادگار می گذاریم